معرفی باغ ایرانی و نمونه‌های آن - وبلاگ سرویس اول - وبلاگ سرویس اول
عنوان پست میاد اینجا

معرفی باغ ایرانی و نمونه‌های آن

انسان‌‌ها به ویژه مردمان ایران‌زمین از دیرباز با طبیعت خو گرفته و طبیعت را نمادی از زیبایی، صفا و صمیمت می‌‌پندارند. همچنین آثاری برگرفته از تاثیرات طبیعت با قدمتی تاریخی را می‌توان در شعر، هنر و ادب اصیل ایرانی مشاهده کرد. باغ ایرانی نیز به عنوان طبیعتی از پیش اندیشیده شده و ساخته‌ی طراحان و معماران خوش ذوق ایرانی، نهایت هماهنگی بین انسان و طبیعت را به نمایش می‌‌گذارد.

ترکیب مدبرانه عناصر این نوع باغ تصویر ذهنی معماران از بهشت را مجسم می‌کند. باغ‌ ایرانی با طراحی زیبا و چشم‌نواز خود، باعث گسترش هنر باغ‌سازی ایرانی در سایر اقلیم‌ها به‌خصوص سرزمین‌های اسلامی شده‌اند. از این رهگذر، نوشتار حاضر سعی دارد تا با بیان تاریخچه، ساختار و نمونه‌های متفاوت آن، گامی در جهت شناخت بیشتر کهن‌ترین هنر ایرانیان بردارد.

 

بهشت روی زمین، باغ ایرانی

باغ ایرانی مظهر زیبایی، فرهنگ و تمدن جامعه ایرانی به شمار می‌رود. این اثر خوش آب و رنگ، از دیرباز مورد تکریم ایرانیان بوده و می‌تواند با ترکیبات سبز رنگ درختان، گل‌‌ها و معماری خاص خود موجبات آرامش و شادی روح خسته آدمی را فراهم کند. باغ ایرانی ترکیبی از هنر، طبیعت و جلوه‌‌گر تصویری از بهشت است. طرح این باغ را می‌‌توان در اشعار غنی و همینطور در هنرهای ایرانی از جمله نگارگری و  قالی‌‌بافی مشاهده کرد.

از این رو باغ ایرانی دارای پیوندی ناگسستنی با هنر و ادبیات است و اشعار بسیاری را می‌‌توان از شاعران ادبیات کهن نظیر سعدی و حافظ تا شاعران معاصر برشمرد که بازتابی از معنویت، زیبایی و غنای باغ ایرانی را در ابیات خود نشان می‌‌دهند. امروزه می‌‌توان این باغ‌ها را در بازدید از شهرهای مختلف کشور مشاهده کرد که مورد مرمت و بازسازی قرار گرفته‌‌اند و میزبان گردشگران علاقه‌‌مند هستند.

 

باغ ایرانی و پیشینه‌ی تاریخی آن

باغ، واژه‌‌ای اصیل و ایرانی است و به مکانی محصور با دیوار و متشکل از انواع گل‌‌ها، درختان و رستنی‌‌ها گفته می‌‌شود. به‌طور کلی باغ‌‌ها به سه گونه‌ی باغ هندسی، منظری و ترکیبی تقسیم می‌‌شوند که باغ ایرانی در دسته‌ی باغ هندسی قرار می‌‌گیرد. این اثر ایرانی با شکل و شمایلی شاد و فرح‌‌بخش مجموعه‌‌ای هماهنگ و زیبا را بر پایه‌ی هندسه‌‌ای منظم و آرام شکل می‌‌د‌‌هد. باغ و باغ‌سازی به عنوان کهن‌ترین هنر ایرانیان، از سابقه‌ای چند هزار ساله برخوردار است. محوطه باستانی پاسارگاد واقع در شهر شیراز، به عنوان اولین نمونه از باغ و کاخ ایرانی شناخته می‌‌شود.

طبق متون تاریخی این مجموعه در زمان بهره‌‌برداری به وسیله باغ‌‌های وسیع و کاملی طراحی شده بود. ایرانیان باستان معتقد بودند که جهان متشکل از چهار قسمت خشک است و در وسط این چهار قسمت دریایی قرار دارد. این عقیده بنیان اصلی ایجاد باغ‌‌هایی این چنین را شکل داد که آب جاری، در وسط آن مشاهده می‌‌شود. این طرح زیبا از باغ ایرانی، در زمان ساسانیان به عنوان طرح اصلی باغ رایج شد و نام «چهارباغ» را به خود گرفت که بعد از ظهور اسلام در ایران به غنایی معنوی مزین شد.

 

دوران اوج باغ ایرانی

اوج طرح‌‌های این چنینی را می‌‌توان در عصر صفویه و در شهرهایی چون تبریز، قزوین و اصفهان مشاهده کرد. این طراحی‌‌ها در دوران قاجار به علت گسترش ارتباط فرهنگی ایران با اروپا با الگوی باغ‌‌سازی اروپایی در آمیخته شد و در دوران پهلوی نیز، باغ‌‌هایی به سبک و سیاق باغ‌‌های اروپایی در ایران ساخته شد، اما نتوانست به اصالت باغ‌‌های ایرانی خدشه‌‌ای وارد کند.

 

ویژگی‌های مشترک باغ‌های ایرانی

باغ‌های ایرانی همانند سایر آثار هنری ایران از شگفتی‌های بسیاری برخوردارند و در آن‌ها هیچ وسیله‌ای بدون علت و تنها به منظور زیبایی استفاده نمی‌شود. برای این باغ‌ها می‌توان ویژگی‌های مشترک زیر را نام برد.

  1. باغ‌ها به طور معمول به چهار بخش تقسیم می‌شوند.
  2. یک کوشک یا بنا در مرکز یا بلندترین بخش آن قرار دارد.
  3. از یک جوی اصلی در آن استفاده می‌شود.
  4. استخرهای وسیع به منظور آینه و زیبایی منظره‌ی روبه روی کوشک کاربرد دارند.
  5. در طراحی این باغ‌ها از خطوط راست استفاده شده است.
  6. در قسمت بزرگی از باغ درختان میوه کاشت می‌شود.
  7. فضای سبز بیهوده‌ای در آن وجود ندارد.

 

معرفی عناصر باغ ایرانی

باغ‌‌سازی، به عنوان هنر اصیل ایرانی با قدمتی کهن شناخته می‌شود. باغ ایرانی، در کالبد خود جریانی از زندگی را نمایش می‌‌دهد و از عناصر زندگی‌‌بخش چون زمین، آب، گیاه و هنر معماری و هندسه تشکیل شده است. هرکدام از این عناصر دربردارنده‌‌ی معانی کاربردی و معنوی هستند. این مشخصه‌ها موجب تمایز باغ ایرانی با سبک‌های مختلف باغ در سایر نقاط جهان می‌شوند.

 

زمین

زمینی که برای باغ انتخاب می‌‌شود باید قابلیت پرورش و بستری مناسب برای رشد گیاهان را فراهم کند. در این رابطه علاوه بر موقعیت مکانی و شکل هندسی، جنس خاک، شیب و حاصلخیزی زمین نیز اهمیت دارد. در اکثر موارد برای باغ، زمینی شیب‌دار مانند دامنه کوهستان در نظر گرفته می‌‌شود تا مراحل آبیاری باغ به آسانی صورت پذیرد.

 

آب

از دیگر خصوصیات باغ ایرانی می‌توان به جریان همیشگی آب در آن اشاره کرد. این باغ‌ها همواره در کنار کاریز، قنات و یا چشمه ساخته شده‌‌اند. معمولا معماری و ساختار جریان آب به این صورت بود که آب از یک قسمت برای آبیاری درختان و گیاهان وارد باغ شده و از سوی دیگر برای مصارف دیگر خارج می‌‌شد. همچنین میل به تماشای آب در ایرانیان باعث ایجاد و خلق امکاناتی برای نگه داشتن بیشتر آب در باغ شده است.

این امکانات مانند جوی‌‌ها، فواره‌‌ها، استخر و آبگیرها علاوه بر زیبایی‌‌های ظاهری و مفرح، با ایجاد صداهای متنوع در باغ و فراهم ساختن سرگرمی و آرامش نتایج درخشانی داشتند. همچنین وجود عناصری مانند فواره‌‌ها در فصل‌‌های گرم سال به ایجاد رطوبت و خنکی هوای باغ کمک می‌‌کنند.

 

درختان و گیاهان

 پس از آب، گیاه نقش قابل‌توجهی در پیدایش باغ ایرانی دارد. علاوه بر نوع گیاه، محل استقرار و طرح هندسی کاشت آن نیز دارای اهمیت است. درختان بید، چنار، نارون و مانند این‌‌ها که باعث ایجاد سایه می‌‌شوند، معمولا محورهای اصلی باغ را پوشش می‌‌دهند. علاوه بر محور اصلی سایر قسمت‌‌های باغ نیز از باغچه‌‌ها و درختان میوه تشکیل می‌شوند.

 

بنا و بخش معماری باغ

معمولا باغ‌‌های ایرانی با عمارت و پیکره‌‌هایی همراه هستند. این بنا توسط هنرمندان برجسته طراحی شده و نمایانگر اوج زیبایی و هنر ایرانی است. بازدیدکنندگان و استفاده‌‌کنندگان می‌توانند علاوه بر زیبایی‌‌های طبیعی، از هنر ساخته و مزین شده توسط هنرمندان لذت ببرند.

 

هندسه باغ

هندسه از پایه‌‌های هنر و معماری ایرانی به شمار می‌‌رود. این بخش از هنر نیز برخاسته از اندیشه ژرف و دید مفهومی ایرانیان به محیط انسانی است که می‌‌توان آن را در فضاهای باز و شکل‌‌دهی عناصر طبیعی با قوام هندسی مشاهده کرد. ساختار هندسی باغ‌‌های ایرانی به شکل مربع و یا مستطیل بوده که با دیواری از محیط خارج جدا می‌‌شوند. این تناسب هندسی علاوه بر جداسازی فضای بیرون و درون باغ، به تقسیم‌‌بندی فضاهای درونی جهت استقرار بنای باغ و یا تقسیم‌‌بندی محیط برای کاشت گیاهان و درختان نیز کمک خواهد کرد.

 

آشنایی با معروف‌ترین باغ‌های ایرانی

باغ یا باغ‌سرای ایرانی را می‌توان در قسمت‌‌های مخلتف ایران به ویژه نواحی گرمسیر مشاهده کرد. این نوع از باغ در میان جهانگردان به “Persian Garden” معروف است. ارزش و اعتبار این باغ‌‌ها چنان است که برخی از آن‌‌ها نظیر پاسارگاد، ارم، چهلستون، فین، عباس‌آباد، شاهزاده ماهان، دولت‌آباد، پهلوان‌پور و اکبریه در فهرست آثار ملی ایران و همچنین سازمان یونسکو به ثبت رسیده‌‌اند. در ادامه به معرفی چند نمونه از مهم‌ترین و زیباترین باغ‌های ایرانی پرداخته می‌شود.

 

باغ پاسارگاد فارس

این باغ بخشی از مجموعه‌ی پاسارگاد در استان فارس است که به عنوان ریشه‌ی معماری باغ‌های ایرانی شناخته می‌شود. کلیه بناهای موجود در این دشت با یک فرم فضایی بانظم ایجاد شده‌اند. یکی از مشخصات ویژه‌ی این مجموعه وجود باغ شاهی و کاخ‌های مختلف در آن است. باغ پاسارگاد با ویژگی‌هایی نظیر توجه و استفاده از عناصر مذهبی، الگوی هندسی باغ، آب‌نماهای سنگی و توزیع مناسب آب، به عنوان الگویی مرجع برای تمام باغ‌های ایرانی شناخته می‌شود. این باغ با مجموعه کاخ‌های موجود در آن، شاهکار و اصالت هنر هنرمندان ایرانی را نمایان می‌کند. تنها ناحیه بازمانده از نخستین باغ ایرانی، بخشی از زهکشی‌ها و آب‌نماهای آن است.

 

باغ ارم شیراز

این باغ یکی از نمونه‌‌های باغ ایرانی در دوره قاجار به شمار می‌‌رود و از نظر کارشناسان، طرح آن برگرفته از باغ‌‌های دوران ساسانی است. در باغ ارم انواع درختان از جمله سرو، کاج، افرا، زبان گنجشک، درختان میوه و همچنین گل‌‌های زیبای رز و انواع گیاهان زینتی مختلف وجود دارد. باغ ارم با برخورداری از ساختار خیابان‌‌کشی و درختکاری منظم به عنوان باغی کم‌‌نظیر در ایران شناخته می‌‌شود. وجود عمارتی که اسلوب معماری زندیه و صفویه در آن به چشم می‌‌خورد و بهره‌‌مندی از آثار نقاشی نفیس و ارزشمند از گل، بوته و طرح‌‌های اسلیمی بر اعتبار این مکان افزوده است. همچنین ساختمان عمارت به گونه‌‌ای قرار دارد که می‌‌توان انعکاس زیبایی از آن را در استخر باغ مشاهده کرد.

 

باغ چهلستون اصفهان

باغ چهلستون که از زمان صفویه تاکنون پابرجاست، در شهر اصفهان قرار دارد. این باغ با هدف استفاده به عنوان فضای درباری و محلی برای میزبانی از مهمانان خارجی شکل گرفته بود. باغ زیبای چهلستون از معماری خارجی و داخلی زیبایی بهره می‌برد و مزین به نقاشی‌‌های نفیس و با ارزش دوران صفویه است. امروزه باغ چهلستون با فضایی آراسته به پوشش‌های گیاهی مختلف همچون رز هفت‌‌رنگ، بنفشه، توت، برگ‎بو و انجیر، به عنوان موزه کاربرد دارد. وجود محور آبی که به استخر ختم می‌‌شود، نمادی از هندسه هنرمندانه باغ را به نمایش می گذارند.

 

باغ فین کاشان

این باغ در لیست آثار ملی ایران قرار دارد و به عنوان یکی از کامل‌‌ترین باغ‌‌های ایرانی شناخته می‌‌شود. محوطه‌ی باغ فین به دلیل برخورداری از چشمه‌ی زیبا و دلفریب از گذشته مورد توجه حاکمان قرار داشت. شکل‌گیری این باغ به سبک و سیاق کنونی به دوره صفویه برمی‌گردد که در نهایت در زمان زندیه کامل شده است. در باغ فین فواره‌‌های زیبایی به چشم می‌‌خورد که گوش‌‌ها را میزبان صدای دلپذیر آب می‌‌کند. در این باغ مجموعه‌ی بی‌‌نظیری از آثار معماری ایرانی نظیر حمام، برج و باروی باغ، عمارت هشتی، خلوت کریم‌‌خانی قابل مشاهده است که نمونه‌‌های زیبایی از معماری، نگارگری و هنر کاشی‌‌کاری ایرانی را شامل می‌‌شوند.

 

باغ عباس‌آباد مازندران

مجموعه تاریخی عباس‌آباد توسط شاه عباس اول صفوی در شهرستان بهشهر ساخته شده است. از جمله بخش‌های مختلف این باغ می‌توان به سد عباس آباد، مخزن و دریاچه‌ی سد، گل باغ، کاخ و دو برج آجری اشاره کرد. باغ عباس‌آباد به عنوان یکی از مهم‌ترین باغ‎های غیر کویری ایران، در میراث جهانی یونسکو به ثبت رسیده است. معماران با تاسیس باغ به شکل پلکانی و بهره‌جویی از سطوح شیب‌دار و لوله‌های سفالی، علاوه بر ایجاد زیبایی و موسیقی آب، سبب آرامش افراد مستقر در باغ نیز شده‌اند.

 

باغ شاهزاده ماهان

باغ شازده یکی از باغ‌‌های ایرانی در شهر کرمان است که با وجود درختان سایه‌‌دار و همچنین گل‌‌ها و گیاهان زیبا همچون نگینی در دل کویر می‌‌درخشد. آب منبع حیات این باغ است و از بخش فوقانی وارد باغ می‌‌شود. همچنین انتخاب پوشش گیاهی مناسب و نظم درختکاری، نقش بسزایی در ایجاد فضایی دلنشین در فصل‌‌های مختلف سال داشته است. زمان ساخت این اثر به دوران قاجار برمی‌‌گردد.

زمین‌آرایی تخت باغ و طبقه طبقه بودن سطوح مختلف آن، سطح باغ را آینه‌‌وار نشان می‌‌دهد. این باغ به دلیل برخورداری از جاذبه‌‌های تاریخی و فضایی ارزشمند، به عنوان یکی از بهترین باغ ‌‌تخت‌‌های ایرانی شناخته می‌‌شود و مورد توجه دوستداران فرهنگ ایرانی و علاقه‌‌مندان به طبیعت است. گیاهان باغ شازده ماهان تنوع بسیاری دارند که از آن جمله می‌توان به درختان همیشه سبز نظیر کاج و سرو، درختان سایه‌دار همچون نارون چتری، چنار و سپیدار و گیاهان تزئینی اشاره کرد.

 

باغ دولت‌‌آباد یزد

این باغ از آثار تاریخی مربوط به دوران افشاریه بوده که در دوران زندیه نیز مورد بازسازی قرار گرفته است. قنات باغ دولت‌‌آباد به عنوان یکی از مهم‌ترین قنات‌های شهر یزد و اساسی‌ترین علت شکل‎گیری این باغ شناخته می‌شود. باغ دولت‌‌آباد دارای اصیل‌‌‌‌ترین و بدیع‌‌ترین طرح‌‌های باغی ایرانی بوده و یکی از زیباترین آن‌‌ها نیز محسوب می‌‌شود. نکته جالب توجه در این باغ برقراری تقارن هندسی به عنوان اصلی مهم در معماری و باغ‌‌سازی ایرانی است.

فضای باغ، بناهای مختلفی از جمله عمارت سردر، عمارت بهشت‌‌آیین، تالار آیینه و عمارت هشتی را در بر می‌‌گیرد که هر کدام به نوبه‌‌ی خود نشان‌‌دهنده هنر اصیل معماری ایرانی هستند. همچنین هندسه‌ی دقیق در مورد کاشت گیاهان در این باغ نیز رعایت شده است. این نوع کاشت درخت به ایجاد چشم‌اندازی زیبا از یک معبر طولانی در مسیر اصلی باغ و همچنین ایجاد سایه و مصون نگه‌داشتن رهگذران از گزند تابش خورشید کمک می‌‌کند.

 

باغ پهلوان‌پور یزد

این باغ با قدمتی مربوط به اواخر دوره‌‌ی‌‌ قاجار در شهرستان مهریز استان یزد قرار دارد. باغ پهلوان‌پور از دیرباز به سبب جریان آب در داخل آن اهمیت داشته است. وجود این جوی آب و قنات، درختان چنار و مثمر مانند انار، بادام و خرمالو را سیراب می‌کند. از قسمت‌های مختلف باغ پهلوان‌پور می‌توان به یک در ورودی، کوشک مرکزی، زمستانخانه، حمام و برجی گلی، کارگاه ریسندگی و قالیبافی اشاره کرد. در عین حال معماری خاص قرارگیری جوی‌های آب موجود در باغ، بر زیبایی آن افزوده است.

 

باغ اکبریه بیرجند

باغ اکبریه، در شهر بیرجند قرار دارد. این باغ براساس دانش تجربی ساخته شده است و فضایی فراهم آورده که باعث حفظ بستر طبیعی آن می‌‌‌‌شود. قدمت این باغ به اواخر دوره‌‌ی زندیه و اوایل عصر قاجار برمی‌گردد که در قدیم به عنوان محل سکونت و پذیرایی پادشاهی کاربرد داشت. باغ اکبریه، از الگوی چهار باغ بهره می‌برد. همچنین مطابق مشخصه‌ی همه‌‌ی باغ‌های ایرانی، عمارتی با گچ‌بری‌های زیبا و چشم‌اندازی با صفا در دل این باغ قرار دارد. وجود درختان بلند قامت کاج در دو طرف عمارت نیز جلوه و نمایی دلفریب به باغ بخشیده است.

 

از نمونه‌‌های دیگر باغ ایرانی می‌‌توان به باغ‌‌های نارنجستان، خندق، منصورآباد، باغ جنت و غیره اشاره کرد. این نوع از باغ تنها محدود به داخل مرزهای جغرافیایی ایران نیست و در سایر اقلیم‌ها نیز رواج یافته است. از بهترین نمونه‌های باغ ایرانی در خارج از ایران می‌توان به شالیمار در پاکستان، همایون در هند، الحمرا در اسپانیا و بابر در افغانستان اشاره کرد.

 

 

سخن پایانی

باغ‌های ایرانی به عنوان یکی از ارزشمندترین باغ‌‌های جهان شناخته می‌‌شوند که با ساختار و ویژگی‌‌های بی‌‌همتا، مکانی بی‌‌بدیل را به قاب چشمان بشر هدیه می‌‌دهند. درختان سرسبز، جوی‌‌های روان آب و عمارت‌‌های باشکوه هر یک دلیلی بر این مدعاست که آن را به یک چشم‌‌انداز طبیعی بکر بدل کرده‌‌اند. از این رو باغ ایرانی از جمله آثاری به شمار می‌رود که با فرهنگ، هنر و ادب ایرانی گره خورده است. در این راستا پاسداری و احیای این ارزش‌‌های ملی نه تنها باعث استحکام بنای فرهنگی ایران خواهد شد بلکه می‌‌تواند، بستری برای رشد و تولد شاعران و هنرمندانی فراهم آورد که پا را فراتر از مرزها می‌‌گذارند و نام و آوازه‌‌ای جهانی کسب می‌‌کنند.

 

منابع

مقاله تفسیر مقام باغ در شعر سعدی، نویسندگان احمدعلی فرزین و سید امیر هاشمی زادگان، دانشگاه تهران، پاییز ۱۳۹۵ | آدرس اینترنتی مقاله: jaco-sj.com

مقاله دریچه‌ای به باغ ایرانی، نویسندگان لادن اعتضادی، دانشگاه شهید بهشتی، پاییز ۱۳۹۲ | آدرس اینترنتی مقاله: ensani.ir

هندسه مشترک در باغ و فرش ایرانی، نویسندگان محمود فیض آبادی، مجتبی انصاری و سیدمجتبی میرحسینی، بهار ۱۳۹۴ | آدرس اینترنتی مقاله:

تحلیل علت های وجودی ساخت باغ ایرانی، نویسندگان حسنعلی پورمند و احمدرضا کشتکار قالتی، پاییز ۱۳۹۰ | آدرس اینترنتی مقاله: jfaup.ut.ac.ir

مقاله علل پیدایش باغ‌های تاریخی ایران، نویسندگان: حشمت اله متدین، دانشکده معماری پردیس هنرهای زیبا تهران، پاییز و زمستان ۱۳۸۹ | آدرس اینترنتی مقاله: fa.journals.sid.ir

مقاله باغ ایرانی، تصویری عینی از بهشت توصیفی قرآن با تأکید بر آیات سوره واقعه، نویسندگان: محمدرضا پورجعفر، ثریا رستمی، علی پور جعفر و محسن رستمی، بهار و تابستان ۹۵ | آدرس اینترنتی مقاله: at.journals.ikiu.ac.ir

kojaro.com

article.tebyan.net

karnaval.ir

akairan.com

memarnet.com

fa.wikipedia.org

parsacad.com

jadidonline.com

manzaronline.com

poolnews.ir

daneshju.ir

mehrnews.com

beytoote.com

hamshahrionline.ir

شما چه فکر میکنید؟

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *